Deisis (Deesis) kelimesi, Yunanca ‘yakarış’ anlamına gelmektedir. Dinsel sanattan daha başka bağlamlarda kullanılan Deomai-dua kelimesi, karşılığını deesis-yakarış
kelimesinde bulmuştur. Her iki kelime de antik dönemden günümüze gelmiştir. Deisis sahnesi de, kıyamet günü Hz. İsa’dan merhamet dileme sahnesidir. “Kıyamet Günü Yakarması” olarak da anılır. Hristiyanlıkta henüz insanlar bir ibadet düzeni ve kendilerince doğru bir yol çizememişken, Tanrıya doğrudan ulaşmak yolunu seçmektense kutsal kişileri aracı olarak kullanmışlardır ve kendileri için Tanrı’ya yalvarmalarını dilemişlerdir. Tanrıya en yakın insan da onların gözünde Hz. İsa, Hz. Meryem ve İsa’yı vaftiz eden kişi, Vaftizci Yahya olmuştur. Ayrıca Tanrı ile insan arasında aracı olarak görülen bu kutsal kişiler, bir rahip, piskopos, din uğruna şehit olan azizler, eski ahit peygamberleri, melekler de olabilir. Yardım istenen bu kutsal kişiler Tanrı’ya ne kadar yakın ise aracılığının da o denli etkili olacağına inanılırdı. Bu bağlamda kökeni son yargı sahnesi olan kompozisyonlar gelişmiştir. Son yargı sahnesinde ise kompozisyonun ortasında İsa ve iki yanında, hafifçe İsa’ya dönük olarak dua eder pozisyonda duran Meryem ve Vaftizci Yahya görülmektedir, Meryem ve Yahya’nın, bütün insanlık adına İsa’yı aracı kılarak af dilemesini betimlemiştir. Bu üçlü kompozisyon için, 19.yy.’dan beri “deesis” terimi kullanılır.

Hristiyan İkonografisinde Deisis (Deesis) Sahneleri

Deesis sahnelerinin sayısız örnekleri bulunmakla beraber, Demre Aziz Nikolaos Kilisesi, İstanbul Ayasofya Müzesi ,Göreme Karanlık Kilise Müzesi, Göreme Çarıklı Kilise ve Kapadokya’da pek çok şapelde karşımıza çıkmaktadır.

Demre Aziz Nikolaos Kilisesi

Demre Aziz Nikolaos Kilisesi

Aziz Nikolaos Kilisesi’nde yer alan tasvir fresko tekniğinde yapılmıştır ve sahnede İsa, Meryem ve Vaftizci Yahya ile bani figürü yer almaktadır. İsa sahnenin merkezinde ortada ayakta tasvir edilmiştir. Göğüs hizasındaki sağ eliyle takdis işareti yapmakta, beli hizasındaki sol eliyle de sarı bir kitap tutmaktadır. Başında sarı haçlı bir hale ile tasvir edilmiştir. İsa’nın solunda ayakta hafif bir şekilde İsa’ya dönük olarak tasvir edilmiş Meryem, başı hafif öne doğru eğik sağ eli üstte, sol eli ise alttaki bani figürünü işaret ederek yakarır biçimde tasvir edilmiştir. İsa’nın sağında ise, yine ayakta hafifçe İsa’ya dönük olarak koyu renk uzun saç ve sakallı tasvir edilen Vaftizci Yahya başı öne doğru eğik, sol eli üstte sağ eli ise alttaki baniyi işaret eder biçimde altta olmak üzere yakarır biçimde betimlenmiştir. Sahnede İsa, Meryem ve Vaftizci Yahya dışındaki bahsi geçen tasvirler günümüze oldukça yıpranmış şekilde ulaşmıştır.

Ayasofya Müzesi

ayasofya Freskleri

Ayasofya’da yer alan Deesis mozaiği tüm yıpranmışlığına rağmen yakarış sahnesini kusursuz tanımlayan bir tasvirdir. Altın sarısı zemin üzerine yapılan sahnede ortada İsa, sağ eliyle takdis işareti yaparken sol eliyle kitap tutmaktadır. Kitabın tamamı günümüze ulaşamasa da görünen kısımlardan oldukça detaylı işlenmiş olduğu anlaşılmaktadır. Başında içinde sarı bir haç olan hâle yer almaktadır. İsa’nın sağında başını öne doğru eğmiş hafif İsa’ya dönük olarak tasvir edilmiş Meryem bulunmaktadır. Solunda ise yine başını öne doğru eğmiş, hafifçe İsa’ya dönmüş ve elleriyle onu işaret eder vaziyette Vaftizci Yahya tasvir edilmiştir.

Göreme Karanlık Kilise Müzesi

Goreme Karanlik Kilise
Karanlık Kilise’nin apsis yarım kubbesinde gördüğümüz fresko tekniğindeki Deesis sahnesinde kompozisyonun ortasında İsa tahtta oturmaktadır. İsa’nın sağında hafif başı eğik ona karşı dönmüş olan Meryem Ana ellerini İsa’ya doğru uzatmaktadır. İsa’nın solunda Vaftizci Yahya yine hafif başı eğik, İsa’ya doğru dönmüş sağ eliyle yerdeki bani figürünü işaret etmektedir. Meryem Ana’nın önünde İsa’ya doğru diz çökmüş vaziyette duran ve üzerinde pelerin olan, Vaftizci Yahya’nın önünde duran ve yine İsa’ya doğru diz çökmüş olan kişiler dikkat çeker. İsa sağ eliyle takdis işareti yaparken sol eliyle sol dizine açık bir şekilde İncil dayamaktadır. Kaynaklarda İncilin sayfalarında “Ben Dünya’nın ışığıyım” ifadesi yazdığı yer almaktadır.

Göreme Çarıklı Kilise

Goreme Carikli Kilise
Çarıklı Kilise’de yer alan kompozisyonun merkezinde İsa tahtta oturmaktadır. Tahtın üzerinde beyaz üzeri desenli bir örtü bulunmaktadır. İsa sol eliyle sol dizine dayadığı açık bir İncil tutmaktadır. İsa sağ eliyle takdis işareti yapmaktadır. Ayakları dairevi bir sekinin üzerine basmaktadır. Başında sarı zeminli içinde haç olan bir hâle yer alır. İsa’nın üzerinde kızıl kahve bir tunik ve pelerin vardır. Sağında Meryem hafif başı eğik ona doğru yönelmiş bir vaziyette elleriyle İsa’yı işaret eder. Üzerinde lacivert bir tunik ve kızıl kahverengi bir pelerin vardır. İsa’nın solunda bulunan Vaftizci Yahya da hafif başı öne eğik İsa’ya doğru dönmüş vaziyette elleriyle onu işaret eder. Yahya’nın üzerinde sarı bir tunik ve kenarları beyaz, kahverengi bir pelerin vardır.

Sanat tarihi kategorimizi de inceleyerek farklı akımlar ve sanatçılar ile ilgili detaylı bilgi sahibi olabilirsiniz!